Chào mọi người,

Tuần trước, mình vừa hoàn thành Thử thách viết 30 tuần do một người thầy của mình khởi xướng. Hành trình 30 tuần này là cơ hội hiếm có để mình nhìn lại một cách có hệ thống về các điểm mạnh và thiếu sót trong việc viết lách của mình. Nói là hiếm vì đây là lần đầu mình duy trì được nhịp viết đều đặn trong thời gian dài, và thảo luận cùng một cộng đồng nào đó mọi thứ liên quan đến viết.

Hằng tuần, một ‘chủ đề’ mà mọi người sẽ đặt đi đặt lại luôn là: Tuần này viết gì nhỉ?

Với tất thảy người cầm bút, việc có trong tay một đề tài khiến độc giả quan tâm là rất quan trọng. Trừ khi việc sáng tác chỉ phục vụ một mình người viết. Thử thách này khiến mình nhận ra rằng dù không viết ở tần suất quá dày, song được cái gần như mình không bao giờ bị ‘bí’ ý tưởng. Mỗi lần ngồi xuống ngẫm nghĩ, chỉ vài phút sau là não lại nắm bắt được một nội dung hay ho. Vì thế trong bài viết này, mình muốn nói về những nơi/cách mình tìm thấy các ý tưởng viết, và quan trọng hơn là cách để ý tưởng… tự tìm đến mình.

1. Những cuộc hội thoại chất lượng

Không có kênh nào thúc đẩy những luồng suy nghĩ của bản thân nhanh bằng đối thoại với người khác. Dù mình thuộc kiểu người rất giỏi ở một mình và thích tự làm việc/chất vấn các suy nghĩ trong đầu, song những cuộc deep-talk với bạn bè, chồng, đồng nghiệp… thực sự khiến mình đỡ ‘vật vã’ hơn để nhặt ra một ý tưởng hay. Một số câu chuyện đáng nhớ về việc này là:

• Một chiều Chủ nhật, mình gặp lại bạn thân đại học tại một quán café nhỏ xinh đối diện Văn Miếu, bạn mình kể nhiều về các tình huống mà bạn không dám từ chối ai đó vì sợ mất lòng. “Em cứ cảm thấy ngại ngại thế nào ý”, “Bác nói đúng. Nó vẫn là vấn đề sợ làm mất lòng”, “Hay bác thử viết bài về cách đặt ranh giới đi”. Ngày hôm đó, mình trở về nhà và quyết định gõ nhanh một bài về cách đặt ranh giới cá nhân (personal boundaries) trong các mối quan hệ. Nếu không có buổi tâm sự này với bạn, không biết tới bao giờ mình mới bắt tay vào tổng hợp một cách có hệ thống các nguyên tắc đặt ranh giới của mình.
• Một sáng Chủ nhật (vâng, lại là Chủ nhật) ngồi thong thả uống cà phê sau bữa sáng ở nhà với chồng, hai vợ chồng đã thảo luận rất nhiều về các chuyện chính trị-xã hội và công việc. Mình nhớ hôm đó cả hai đã tâm sự, hỏi-đáp rất sâu về các vấn đề tuyển dụng, do hai vợ chồng đều từng phỏng vấn nhiều nhân sự ở chỗ làm (dù không ai làm HR cả). Cuộc nói chuyện sáng hôm đó đã thôi thúc mình viết series “Chuyện tuyển dụng: Bạn không được chọn, họ rất đúng đắn”.

Nhưng như tiêu đề của phần này, đó cần phải là một cuộc hội thoại chất lượng. Mình nghĩ một cuộc nói chuyện vui thoáng qua/small stalks vẫn hoàn toàn có thể kích hoạt các ý tưởng, song chiều sâu của thảo luận là điều kiện cần để hình thành sự hứng thú lớn và quan tâm đặc biệt nơi người viết. Bên cạnh đó, mình cũng nghĩ rằng không nên tiếp cận vấn đề theo kiểu ‘bí’ ý tưởng rồi mới đi tìm người để nói chuyện. Một cuộc hội thoại chất lượng là cuộc hội thoại diễn ra trên cơ sở cả hai đều thật sự muốn học và đào sâu những gì “chưa biết” một cách vô tư và háo hức, thay vì chỉ chăm chăm đi tìm một điều để viết. Bằng tâm thái đó, những ý tưởng tốt sẽ tự động chảy ra trong từng mạch nghĩ và trên từng nhịp chuyện.

2. Những cuốn sách hay

Đúng. Đó cần là những cuốn sách bạn cảm thấy HAY.

Chẳng hạn, mình từng rất “wow” khi biết đến Hiệu ứng Nữ hoàng đỏ trong cuốn “Hành lang hẹp”. Đại khái, hiệu ứng Nữ hoàng đỏ nói về việc ở xứ sở thần tiên của Alice, Nữ hoàng đỏ phải liên tục chạy để giữ nguyên vị trí của mình vì thế giới vật chất ở xứ sở thần tiên luôn chuyển động. Do đó, chỉ có cách chạy thật nhanh mới may ra giữ được vị trí hiện tại, còn đứng yên là sẽ thụt lùi trong thế giới đó. Mặc dù tác giả của “Hành lang hẹp” có ý minh hoạ cho một hiện tượng khác khi kể về hiệu ứng này, song nó khiến mình liên tưởng đến cuộc chạy đua trên thị trường lao động trong bối cảnh AI và công nghệ không ngừng phát triển. Nếu học tập liên tục, ta sẽ may ra ‘được’ đứng yên so với thị trường, còn không làm gì đồng nghĩa với bị bỏ lại phía sau. (Mình biết đây là góc nhìn gây áp lực, song né tránh nó cũng không phải cách hay).

Một lần nữa, cũng như với đối thoại, mình không nghĩ đọc sách nên được “KPI hoá” để cảm giác mình có vẻ tri thức hơn hay để lượm lặt ý tưởng. Một ý tưởng sẽ ‘tự giác’ hiện ra khi ta nghe một tiếng “click” rõ rệt giữa các niềm tin và suy nghĩ mình mang với một chi tiết tâm đắc nào đó trong sách.

3. Sự quan sát có chủ đích

Quan sát có chủ đích khác ngắm cảnh ở chỗ, bạn bắt đầu đặt câu hỏi về các sự vật, hiện tượng mà mình nhìn thấy, rồi phát hiện ra những câu chuyện đằng sau đó.

Có lần mình ngồi viết bài rất vẩn vơ ở một quán cà phê gần nhà và nhìn ra ngoài đường ngắm cảnh. Lúc đó, mình chợt nghĩ hay là thử tả lại chính xác khung cảnh trước mắt xem sao, rồi tự đặt câu hỏi: Tại sao mình lại chọn tả những chi tiết đó nhỉ? Chỉ một câu hỏi nhanh, nhưng mở ra một phát hiện đáng giá. Vì đó là một ngày mình vui, nên những chi tiết được nhặt ra để tả là “hai bác bảo vệ đứng cười nói với nhau rôm rả”, “trẻ em chạy đuổi nhau trên vỉa hè”, “người phụ nữ trung niên dắt chó đi dạo”, “gánh hoa mùa xuân”. Nếu ngày hôm đó mà tụt mood, có lẽ thứ mình ‘nhìn’ thấy sẽ trở thành “những cây cao khẳng khiu trụi lá”, “lá cuối mùa rụng ven đường”, “người giao hàng với chiếc áo sờn rách, dáng vẻ mỏi mệt”, “bầu trời xám quang mây”.

Phát hiện này đã được mình ghi lại trong một bài viết của Thử thách viết 30 tuần.

Nếu bạn thuộc tuýp rất lười nói chuyện và dễ mất năng lượng khi giao tiếp liên tục (mình không muốn gọi là “người hướng nội”, vì không phải người hướng nội nào cũng có trải nghiệm này), quan sát cũng là một hình thức giao tiếp với thế giới mà không cần mở lời. Và lựa chọn này có thể diễn ra mọi nơi, mọi lúc.

Với mình, quan sát thế giới không chỉ giúp phát hiện đề tài, mà còn là cách thực hành nhìn sâu hơn vào các vẻ đẹp thường nhật hiện hữu.

Vậy, làm sao để các ý tưởng… tự tìm đến mình?

Nếu bạn đọc đã kịp thời phát hiện, thì cả 3 nguồn ý tưởng mình đề cập ở trên đều cần bắt đầu với một bộ lọc. Nói cách khác, dù có đối tượng chất lượng để trò chuyện, sách hay để đọc, trải nghiệm thú vị để quan sát, thì về cốt lõi – ý tưởng viết vẫn chảy ra từ nội tâm của mỗi người. Quan trọng hơn cả việc nhận diện được những “nguồn cung” ý tưởng dồi dào (thậm chí, mạng xã hội cũng có thể là một kênh!), là việc tự có cho mình một thái độ sống luôn muốn hiểu thêm về thế giới, và luôn có khả năng nhặt ra “vàng thau” trong mỗi phân đoạn sống trước mắt. Vì thật ra, có được ý tưởng – tới cuối – vẫn không phải là tất cả. Thử thách tiếp theo của người viết sẽ là: Làm sao để đào sâu một ý tưởng chợt vụt qua?

Bởi, viết lách nghiêm túc khác một cuộc trò chuyện vui. Khi trò chuyện, ta có thể thoải mái buông ra một nhận định hay giả thuyết mà chưa cần nghĩ quá sâu tới các lập luận giúp chống đỡ chặt chẽ phát hiện đó. Nhưng viết nghiêm túc đòi hỏi một cấu trúc rõ rằng và các lập luận rành mạch; khi ấy, những ý tưởng thoáng qua kia cần được suy ngẫm qua nhiều lớp để chắt lọc ra thứ hữu ích với người đọc. Nên, nếu không thật sự tò mò về thế giới quanh mình, khả năng cao là trạng thái “không có gì để viết” sẽ lại sớm ghé thăm ta thôi :).