Chào mọi người,

Trong mấy tháng trở lại đây, mình tìm tòi nhiều về các chương trình học bổng nhằm chuẩn bị cho một số kế hoạch phát triển bản thân sắp tới, và một quảng cáo thế này đã xuất hiện trên Facebook mình:

Trong suốt những năm tháng làm ban tổ chức của các hội thảo, trại hè về du học Mỹ cho hai tổ chức là VietAbroader và USGuide, mình quan sát thấy có một áp lực phổ biến của đa số người ứng tuyển học bổng du học, đặc biệt là của Mỹ: áp lực phải trở nên đặc biệt.

Các trung tâm du học luôn cố gắng tư vấn ứng viên rằng họ cần có một câu chuyện đủ độc đáo cho bài luận về bản thân, để hồ sơ của họ nổi bật giữa hàng nghìn hồ sơ khác. Điều này dẫn tới việc ai cũng áp lực phải vắt óc nghĩ ra một kịch bản khiến ban tuyển sinh lập tức “wow” khi đọc tới, phải bằng mọi cách nhồi nhét được một hình ảnh ẩn dụ mà không ai nghĩ đến. Và vân vân.

Cách đây khoảng mười năm, mình nghĩ điều này vẫn có tác dụng. Chưa có nhiều người “đặc biệt” đến thế và còn nhiều ý tưởng chưa được khai thác. Nhưng giờ nhìn quanh, những người “đặc biệt” theo công thức kể chuyện như trên ngày càng nhiều, khiến những điều từng được coi là độc, lạ của năm xưa đang nhạt dần ở thời đại mới. Chưa kể, trí não con người chưa bao giờ dễ cảm thấy chán và mất kiên nhẫn như bây giờ. Các đoạn video ngắn, đầy âm nhạc, màu sắc và hiệu ứng tạo ra hàng loạt cú nổ dopamine (một chất dẫn truyền thần kinh, có vai trò chi phối nhiều chức năng của cơ thể mà trong đó có cảm giác vui sướng/hạnh phúc) trong não theo từng phút, khiến việc có thể trầm trồ và bất ngờ trước một sự việc, hiện tượng ngày càng trở nên khó khăn.

Nhưng điều đó không khiến cuộc đua về sự khác biệt dừng lại, thậm chí còn khiến “người đua” nhanh chán chính câu chuyện của họ và bản thân họ hơn – để rồi một phiên bản khác biệt mới lại sẽ được sinh ra.

Nhìn rộng ra, các công thức truyền thông đang dựa trên một niềm tin, rằng nếu không đẩy mọi thứ tới mức cao trào và cực điểm (giỏi tới cực điểm, khổ tới cực điểm, sáng tạo tới choáng ngợp, bùng nổ âm nhạc và ánh sáng) thì sẽ không ai thích và chú ý.

Thậm chí, chính mình cũng từng nghĩ rằng những áng văn hay nhất chỉ có thể được tạo ra bởi những tâm hồn đầy đau khổ. Những bài viết chứa đầy nỗi đau và góc khuất nghiệt ngã của một phận người thật dễ đi vào lòng độc giả biết bao. Người trải qua nhiều bi thương và mâu thuẫn thì mới có nhiều chuyện để kể, còn những người cứ… sướng sướng thì lấy đâu ra một cốt truyện giật gân làm chất liệu. Hay nói cách khác, sung sướng và yên bình chính là sự nhạt nhẽo.

Nhưng mình không muốn sống một cuộc đời lấy… sự đau khổ và cực đoan làm kim chỉ nam. Mình không muốn chạy theo tiêu chuẩn của thời đại – rằng phải trở nên khác biệt bằng mọi giá – thì mới sống được một đời có giá. Mình muốn thản nhiên đi qua những ngày bình thường, nhưng đầy giá trị. Mình muốn phát triển bản thân và sự nghiệp dựa hoàn toàn trên sự bình an thay vì cứ phải cố kịch tính hoá một khía cạnh nào đấy của bản ngã. Vì mình rất tin rằng nếu chúng ta cố drama hoá cuộc đời mình, thì đời chúng ta sẽ trở nên dramatic y như vậy.

Mình đã nghĩ rất nhiều về việc có cách nào cứ sống bình ổn, an vui, không giật gân, mà vẫn truyền cảm hứng được không?

Câu trả lời hiển nhiên là Có.

Những ngày gần đây, mình đọc “Đường xưa mây trắng” (Thích Nhất Hạnh) và đọc lại một tản văn tiếng Việt rất nổi tiếng những năm 2014, 2015 là “Hãy tìm tôi giữa cánh đồng” (Đặng Nguyễn Đông Vy). Mình nhận ra, đây đều là hai tác phẩm được đón nhận rộn rã từ độc giả khắp phương. “Đường xưa mây trắng” tới nay đã được dịch ra 20 thứ tiếng và được xếp vào nhóm những cuốn sách hay nhất của thế kỷ 20. “Hãy tìm tôi giữa cánh đồng” đã tái bản tới lần thứ 8 và từng thuộc top những cuốn sách khuyên đọc của Tiki nhiều năm liền.

Điểm chung của hai cuốn sách này là những câu chuyện trong đó được viết bằng rất nhiều hạnh phúc của tác giả. Nếu “Đường xưa mây trắng” đưa mình đi qua những ngày bình thường nhưng rất đỗi mầu nhiệm trong hành trình tâm linh của Bụt, thì “Hãy tìm tôi giữa cánh đồng” lại chứa đựng các chất liệu dân dã thôn quê, chất Tết, những phần ký ức mênh mang về một Sài Gòn cũ. Mình đã nhúng tâm trí trong những áng văn đầy dịu dàng và bình đạm, nhưng chính sự dịu dàng đó lại có sức lay chuyển các niềm tin trong mình thuyết phục hơn bất cứ cách đặt vấn đề hùng hồn nào.

Hai cuốn sách đã khiến tim mình mềm đi và tâm hồn thư thái trở lại. Rõ ràng, những cuốn sách này vẫn được đông đảo người đọc đón nhận mà đâu cần phải sử dụng đến những chiến thuật kể chuyện gây sửng sốt?

Mình chợt cảm thấy, trong cuộc sống hiện đại, việc trở nên khác biệt và hoành tráng có khi vẫn còn… dễ hơn là trở nên bình an. Vì để bình an thì cần buông bỏ nhiều thứ, còn để khác biệt lại phải khoác lên mình nhiều thứ. Mà chưa chắc những thứ ấy đã phản ánh đúng con người mình.

Nói cách khác, nếu khác biệt là sự đuổi theo thì bình an là sự dừng lại. Nhưng ai mà dễ dừng lại được trong một xã hội ngày càng dựng lên những thang đo mới?

Thế nhưng, hãy nhìn kỹ điều này: cuộc đua về sự khác biệt, xét bản chất, vẫn là sự chạy theo một tiêu chuẩn nào đó. Định nghĩa về một bài luận tạo ra sự khác biệt cũng có cái “kiểu” của nó – chính là những tôm hùm, kem, vỏ ốc… mà bạn thấy trong bức ảnh phía trên. Người được tư vấn rồi sẽ có xu hướng nghĩ ra một vật thể nào đó khác làm ẩn dụ. Thậm chí, mình từng đọc một bài báo chia sẻ bí quyết viết luận ấn tượng cho một chương trình học bổng nổi tiếng của Mỹ, rằng nên bắt đầu bài luận bằng một đoạn hội thoại và kết bài bằng một hình ảnh.

Dù là trong nỗ lực trở nên khác biệt, rõ ràng, chúng ta vẫn nhìn nhau để chắc rằng sự khác biệt của mình là đúng chuẩn.

Không ai hoàn toàn miễn nhiễm tâm lý FOMO (Fear of missing out: Hội chứng sợ bỏ lỡ), kể cả những người giỏi nhất. Trong mạng lưới mối quan hệ của mình, mình biết nhiều anh, chị, bạn rất giỏi – cả về mặt học thuật lẫn công việc – song không phải ai trong số những người đó cũng gìn giữ thành công một tinh thần bình an, mang lại sự dễ chịu sâu thẳm cho người đối diện.

Vì thế nên càng trải nghiệm cuộc sống, mình càng thấy rằng tìm được một người bình an trong thời đại này mới là điều khó nhất. Và, không phải cứ thoải mái, vui vẻ thì không thể tạo nên những thành tựu lớn. Sau khi đi qua cả những giai đoạn mãn nguyện và khó khăn trong đời, mình nhận ra điểm chung của tâm lý mình trong cả hai loại giai đoạn này là nhu cầu thực hiện nhiều ý tưởng, ước mơ. Song, nếu như ở thời điểm mãn nguyện, các ý tưởng được gắn chặt với niềm tin sâu sắc vào bản thân và cái nhìn lạc quan về tương lai, thì ở giai đoạn khó khăn (hơn), mình nỗ lực để thành công và đồng thời mang trong mình rất nhiều nỗi sợ và hồ ghi. Có khi, những nỗi lo khiến mình “co cụm” cả về mặt thể chất và tâm lý.

Những lúc như vậy, mình thấm thía sâu sắc rằng sự lạc quan, niềm tin mãnh liệt vào bản thân mới chính là yếu tố chiếm trọng số lớn nhất để tạo nên những thành công có sức công phá lớn. Mà niềm tin này ở những quãng chênh vênh, thì hết sức mỏng manh.

Dĩ nhiên, mình đồng ý rằng con người cần cả hai (hoặc thậm chí nhiều hơn) loại hoàn cảnh để phát triển – và mỗi tính chất đều có công dụng riêng của nó. Song, mình nghĩ: cuộc đời không thiếu thử thách cho chúng ta “chiến” đâu, nên chừng nào đời bạn còn an ổn, thì không cớ gì phải kịch tính hoá nó lên làm gì… Đừng cố tạo nên một câu chuyện cuộc đời lâm li bi đát/không giống ai trong bất cứ tình huống nào, không chỉ vì công chúng của cả thế giới – bao gồm chúng ta – đã hấp thụ quá đủ kiểu nội dung như vậy rồi, mà còn vì cách tiếp cận đó không lập tức biến chúng ta trở thành những cá nhân có giá trị hơn.

Sống một cách bình tĩnh, sống cho trọn vẹn và thật nét mỗi việc ta cần làm mỗi ngày, đã là rất đủ :).