Tính đến thời điểm hiện tại, 2025 là năm mình học được nhiều bài học quan trọng nhất về communication, cả trong công việc lẫn đời sống cá nhân. Những người quen mình từ năm 2023 trở đi không phải ai cũng biết mình có background về báo chí, từng làm marketing và xây dựng nội dung cho nhiều công ty/nhãn hàng và tất nhiên, từng viết báo. Đó là một phần danh tính được mình lựa chọn đặt bên lề của một sự nghiệp dài hơi hơn; nên mình nửa bất ngờ nửa không khi nhận ra mãi tới năm vừa rồi, mình mới tham gia khoá tập huấn đầu tiên về truyền thông (khoá “Communicating Climate Action for Safer Food” của Viện Mekong tại Thái Lan hồi tháng 9).

Thật ra mình không thích gọi “communication” là truyền thông lắm, vì ở Việt Nam khi nói đến “truyền thông”, đa số mọi người sẽ hình dung ra trong đầu một nội hàm khác với “communication”. Đối với mình, “communication” ở nghĩa rộng nhất nên được hiểu là bất cứ hành động nào (kể cả “không làm gì” cũng là một hành động) mà ta lựa chọn thực hiện để gia tăng hiểu biết của đối tượng mục tiêu về đối tượng phát thông điệp. Trong cách hiểu này, mình nhận ra quá trình “truyền thông” bản thân mình đến người xung quanh – kể cả những người thân thiết nhất – là một quá trình phức tạp khủng khiếp vì có quá nhiều yếu tố nhiễu. Hành trình trưởng thành đã đem đến cho mình những khoảnh khắc cảm thấy được thấu hiểu đến tận cùng cũng như những thảng thốt bất chợt khi nhận ra một mảng thông tin to đùng trong bức chân dung về mình hoá ra chưa từng tồn tại trong tâm trí của một người bạn thân.

Lần tới, nếu chớm nghĩ rằng mình đã hiểu một ai đó, hãy nhớ rằng:

1. Con người luôn biến đổi, theo từng đơn vị nhỏ nhất của thời gian

Chúng ta của ngày hôm nay là kết quả của sự cộng dồn của tất cả ý nghĩ và lựa chọn kể từ thời khắc ta sinh ra. Phút trước còn nghĩ thế này, phút sau đã nghĩ khác. Hôm qua còn định hành động như thế này, hôm sau đã vội cảm thấy không còn cần thiết nữa. Lắm lúc, chính chúng ta cũng còn không đủ tĩnh tâm để ghi nhận được hết (và chính xác!) các sự thay đổi đó, huống chi là truyền đạt cho người khác biết, rồi từ khâu truyền đạt của ta cho tới sự hiểu đúng của họ cũng còn một quãng đường dài.

Phần lớn sự nhìn nhận của chúng ta về người khác bị đóng khung trong: 1) ấn tượng nổi bật nhất ta từng có về họ, và 2) lần cuối ta gặp/tiếp xúc với họ. Chẳng hạn, bức chân dung về mình trong tâm trí của một người bạn mình gặp lần cuối vào tháng 9 năm 2024 sẽ có nét vẽ dừng lại ở chính xác thời điểm đó. Sự khắc hoạ này về mình chắc chắn sẽ rất khác sự khắc hoạ trong tâm trí của một người đồng nghiệp vừa mới ngồi họp cùng mình sáng nay. Bạn sẽ thấy quen thuộc với những cảnh kiểu như “vãi, tao không ngờ mày lại như thế”, “tao cứ nghĩ thằng A phải là kiểu XYZ cơ”. Thì thật ra những người phát biểu thế này, họ không sai, chỉ là họ từng đúng và giờ không còn đúng nữa.

Họ cố chấp bám vào một ấn tượng xưa cũ về một người. Trong tâm trí họ, ấn tượng đó mô tả 90% người kia, nhưng sự thật là đặc điểm mà họ nhớ mãi đó có khi chỉ chiếm 1% tổng thể tính cách của người này. Nói cách khác, họ không còn cập nhật các thay đổi sau đó về người kia nữa. Điều này giống việc ta mở lên một trang web, và từ đó về sau không ấn thêm lần nào phím F5.

2. Dữ kiện về một người = phần lớn những gì người đó lựa chọn cho ta biết

“Đi với Bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy” là cách nói dí dỏm để chỉ việc cách ta chọn thể hiện mình là khác nhau khi ở cạnh những người khác nhau. Khi gặp những người có phông văn hoá hoặc chuyên môn giống mình, ta thoải mái sử dụng các thuật ngữ chuyên ngành hoặc các lối nói ẩn dụ đặc trưng của cộng đồng đó. Khi gặp những người có trình độ văn hoá chính quy hạn chế hơn, ta biết điều gì là quen thuộc và không quen thuộc với họ để trình bày vấn đề cần biểu đạt một cách trực quan và liên quan hơn. Cách ta thể hiện cùng một nội dung với những người khác nhau là khác nhau; và dữ kiện mà ta lựa chọn để nói ra cũng khác nhau đối với mỗi người ta gặp. Gần đây, một người bạn mình quen trong khoá tập huấn tại Thái Lan năm ngoái đã bày tỏ sự ngạc nhiên khi biết rằng mình đã vào Đảng. Sở dĩ, bạn ngạc nhiên vì đa số thời gian, câu chuyện của chúng mình chủ yếu xoay quanh các chương trình giao lưu quốc tế, việc làm trong các tổ chức quốc tế, các vấn đề toàn cầu,… mà hiếm khi là về công việc trong cơ quan nhà nước (thông thường, người là đảng viên thường làm trong khu vực công). Thực tế, mình được Học viện Báo chí và Tuyên truyền kết nạp Đảng ngay trước khi tốt nghiệp đại học vài tuần. Song, vì chi tiết này không quá liên quan tới các chủ đề nói chuyện chính giữa mình và người bạn này, nên mình đã không nhắc đến. Mình nghĩ đây là một ví dụ của việc ta sẽ không bao giờ nắm được toàn bộ mảnh ghép trong bức tranh về người khác, vì mọi người sẽ chỉ lựa chọn đưa cho chúng ta những mảnh mà họ cho là phù hợp nhất với tính chất của mối quan hệ giữa hai người.

Điều trớ trêu là, những mảnh ghép được lựa chọn này trở thành toàn bộ dữ kiện để ta suy luận về nhau.

Một bài học cụ thể hơn là: nếu chúng ta chỉ toàn kể về các yếu kém của mình với một người, rất có khả năng người kia – nếu không sở hữu một trí tuệ sâu sắc – sẽ nhìn nhận những yếu kém đó là phần lớn con người ta. Và ngược lại. Điều này lí giải cảm giác áp lực ngang hàng (peer pressure) của chúng ta khi lên mạng xã hội – nơi ai cũng nỗ lực thể hiện các điểm đẹp nhất của mình – dù những điểm đó chưa bao giờ là toàn bộ bức tranh.

Một ví dụ khác mà có lẽ ai cũng từng trải qua một lần thời đi học – cho thấy chính xác sự bất cân xứng giữa nhận thức của mình về một người và hoàn cảnh thật sự của người đó – chính là câu chuyện “tao chẳng ôn gì” nhưng điểm vẫn cao. Ngày mai kiểm tra một tiết Toán và một người bạn trong lớp nói rằng bạn chưa động tay vào ôn một chút nào. Bạn cảm thấy được an ủi, “Dù sao mình cũng có ôn một chút”, bạn nghĩ. Nhưng kết quả là, điểm số khi trả bài của người bạn “tao chẳng ôn gì” còn cao hơn bạn – người vốn cho rằng chí ít mình đã bỏ công ôn luyện. Cảm xúc lúc đó? Cảm thấy bất công vì người có công sức bỏ ra ít hơn lại nhận về kết quả cao hơn. Tới lớn, mình nhận ra rằng suy nghĩ đó thật ra dựa trên một nhận thức không toàn vẹn về người kia. Bạn của bạn có thể nói rằng cô/cậu ấy “chẳng ôn gì” và điều đó là sự thật. Chỉ có điều còn một sự thật khác quan trọng hơn mà người bạn đó không nói: bạn đã tìm ra phương pháp nắm chắc từng dạng bài toán và cách giải ngay khi vừa học xong, giúp tiết kiệm thời gian ôn luyện. Đó là điều mà người cảm thấy bất công không được biết. Hoặc, người bạn đó chỉ đang tự hạ mình/hoặc nói dối để an ủi người bạn kia.

Vì tất cả các điều trên, hãy nhớ rằng, chúng ta luôn mang nhận thức không hoàn thiện về nhau. Đơn giản vì những gì ta thấy bị giới hạn trong những gì người khác muốn cho ta thấy.

3. Trước khi chúng ta gặp nhau, các định kiến đã ở sẵn đó

“Danh tiếng của ngài đến trước ngài” – câu này nói đến việc trước khi thân thể vật lý của một người xuất hiện thì tiếng tăm của họ đã được biết đến trước. Sự diễn giải này khiến mình liên tưởng rằng mỗi khi ta gặp gỡ ai đó, cái mà ta “gặp gỡ” không chỉ là các tương tác vật chất diễn ra tại thời điểm nói mà còn là các định kiến (assumptions) ta dựng lên về họ từ trước khi ta gặp họ. Chẳng hạn, bạn lần đầu gặp một người sở hữu lịch sử khởi nghiệp thành công trong ngành thực phẩm và đồ uống (Food and Beverage). Rất nhanh, bạn dựng lên trong đầu những mặc định (có thể đúng hoặc sai) về người đó: nhanh nhạy với thị trường, dám nghĩ dám làm, biết nắm bắt xu thế, năng động. Nếu người mà bạn gặp khớp các tính chất này, não bộ sẽ ngay lập tức cảm thấy có lý (make sense), còn nếu bạn vô tình khám phá ra người đó thật ra lại là một cá nhân làm gì cũng chậm, không đam mê ăn uống, có khẩu vị rủi ro thấp thì một sự ngạc nhiên lớn sẽ loé lên trong nhận thức.

Điều này trở nên rất rõ ràng nếu bạn để ý tâm trí mình mỗi khi tham gia các sự kiện quy tụ nhiều đại biểu quốc tế – nơi ta sẽ gặp gỡ người của nhiều lĩnh vực chuyên môn và nền văn hoá khác nhau. Dù về mặt ý thức, ta đều hiểu rằng mỗi quốc gia đều có “người nọ người kia”, tức không thể lấy các tính chất của toàn thể để kết luận về một cá nhân, song rất khó để ngăn không cho ấn tượng về sự kỷ luật, đúng giờ, lịch sự hiện ra trong đầu khi ta gặp người Nhật, hoặc ý niệm về người Mỹ tự do, phóng khoáng, giỏi bắt chuyện. Một mặt, những nhận định có sẵn này có thể giúp và – vì thế – giúp ta rút ngắn thời gian của quá trình tìm hiểu về một người, song mặt khác, nó là rào chắn vô hình ngăn ta chạm tới những sự thật khách quan và quan trọng hơn về người kia. Càng nhiều lớp lang định kiến, càng dễ xa rời sự thật.

Điều này giải thích tại sao người nhà thường không hiểu nhau – vì chúng ta không thoát ra nổi những mặc định của chính mình về người kia, vốn được bồi đắp qua hàng chục năm lịch sử của gia đình. Ta mất dần khả năng nhìn nhận người nhà như họ là và còn có thể là, bởi hiểu biết của ta về họ được lọc qua tầng tầng lớp lớp các trải nghiệm cũ kĩ được ấn chặt trong tiềm thức.

Trớ trêu là, nhà lại là nơi người ta nghe nhiều nhất những câu kiểu như “Tôi biết tính nó mà”, “Tôi là người hiểu nó rõ nhất”. Khi ta càng tự tin trong việc mình đã hiểu một ai đó, độ mở của tâm trí để tiếp tục đón nhận những cái biết mới về người đó càng hẹp. Càng là người nhà, càng tự tin. Dù chúng ta thay đổi từng ngày, nhưng luôn cũ kĩ trong mắt nhau.

4. Nhận thức của ta về một người bị chi phối bởi nhận thức của ta về chính mình

Có một câu nghe hơi thô (mình nhớ hay xuất hiện trong thoại của phim Trung Quốc :D) nhưng miêu tả chính xác trạng thái này: “Trong mắt lợn chỉ toàn thấy lợn”.

Ở một chiều tích cực hơn, mẹ mình thường nói: “Con chỉ nhận ra được giá trị ở nơi người khác nếu trong con cũng có giá trị đó”.

Đã bao giờ bạn gặp một người và cảm thấy người này hẳn có một trí tuệ rất sâu sắc, nhưng bạn của bạn lại cho rằng người mà bạn ngưỡng mộ đó… chẳng có gì đặc biệt? Rất có thể, nhận thức của bạn về thế giới (vừa là thế giới vật chất, vừa là thế giới bên trong mỗi người) đang ở một tầng khác so với nhận thức mà bạn của bạn có. Mức độ nhận thức của bạn đã cho phép bạn rung cảm được với tần số mà người kia toát ra, nên bạn mới nhanh chóng hiểu được những nội dung sâu xa hơn đằng sau các biểu đạt tối giản của một người. Nếu những gì người kia mang không phải là các giá trị mà bạn cũng hết mực trân trọng, bạn chắc sẽ không nhìn người đó với một thái độ đầy nể phục như vậy. (Trong cuộc đời của mỗi chúng ta, ai cũng sẽ gặp một người như thế, vào một lúc nào đó…)

Khi leo núi, người đã ở nơi đỉnh núi sẽ trông thấy một thực tại rất khác so với cái nhìn của người mới ở chân núi – dù cùng là trong một không gian vật chất.

Bước sang năm 2026, mong chúng ta đều hiểu rằng sẽ chẳng ai trong chúng ta là hiểu nhau cả. Nhưng chính thế, cuộc sống này mới diệu kì. Bởi chúng ta chưa bao giờ ngừng nỗ lực trong cuộc du hành vào tâm trí của những người ta thương – dù nhận thức về người kia sẽ vĩnh viễn chỉ như những đường tiệm cận vô cùng trên đồ thị hàm số.